Wanneer moet je een steel vervangen?
Een gebroken steel is duidelijk. Lastiger zijn de gevallen waarin de steel nog heel lijkt. Vervang hem ook als je een van deze dingen ziet:
- Een scheur in de lengte, vooral vlak onder de kop of de dop.
- Een kop die beweegt of rammelt, ook nadat je hem een paar dagen nat hebt gehouden.
- Splinters of uitgesleten plekken waar je hand de steel vastpakt.
- Een steel die zichtbaar is gaan rotten, vaak onderin de dop van een spade.
Een bijl met een losse kop is gevaarlijk. Gebruik hem niet meer tot de steel vervangen is. Bij een spade of hak is een losse kop vooral vervelend, maar ook daar wordt het probleem alleen groter.
De kop zelf gaat bij gesmeed gereedschap vaak tientallen jaren mee. Een nieuwe steel is dan de logische keuze, en een stuk goedkoper dan nieuw gereedschap.
Welke reservesteel past? Zo meet je
De makkelijkste route is de naam of het modelnummer van je gereedschap. Krumpholz verkoopt stelen per gereedschap, zoals de Reservesteel voor tuinspade, de Reservesteel voor hak met rond oog of de Reservesteel voor hak 1503 en 1603. Weet je het model, dan zoek je de bijpassende steel op.
Weet je het niet, meet dan deze punten op:
- De lengte van de oude steel, van onderkant kop tot het einde.
- De vorm van de greep: T-greep, D-greep, knop of rechte steel.
- Bij een spade of schop de binnenmaat van de dop of de koker: diameter of breedte en diepte.
- Bij een hak, houweel of bijl de maat van het oog: lengte en breedte aan beide kanten, want veel ogen lopen taps toe.
- Bij een bijl ook de vorm: recht of gebogen.
Een steel die een paar millimeter te dik is, kun je passend maken met een rasp. Een steel die te dun is, krijg je nooit goed vast. Twijfel je tussen twee maten, kies dan de dikkere.
Hoe haal je de oude steel uit een spade of schop?
Bij een spade of schop zit de steel in een dop of in twee lippen van staal, vastgezet met een nagel, klinknagel of schroef.
Zo pak je het aan:
- Draai de schroef los of sla de nagel eruit met een doorslag. Een klinknagel boor je uit met een boortje dat iets kleiner is dan de nagel.
- Zet de spade in een bankschroef of klem het blad onder je voet.
- Zaag de steel vlak boven de dop af, zodat je een kort stuk overhoudt.
- Boor een paar gaten in het stuk hout dat in de dop zit en wrik het er met een schroevendraaier of beitel uit.
Sommige mensen branden het oude hout eruit. Dat werkt, maar als je het staal te heet maakt, kan de harding verloren gaan. Wil je toch branden, houd het vuur dan bij de dop en weg van het blad. Boren en wrikken duurt langer en is veiliger voor je gereedschap.
Maak de binnenkant van de dop daarna schoon met een staalborstel, zodat de nieuwe steel goed aanligt.
De nieuwe steel erin en vastzetten bij spade en schop
Pas de steel eerst droog. Steek hem in de dop en kijk waar hij klemt. Haal met een rasp of schaaf wat hout weg op de plekken waar hij te dik is, tot hij er voor zo'n driekwart in gaat.
Zet hem daarna vast. Houd de spade met het blad omhoog en stoot het einde van de steel een paar keer stevig op een harde ondergrond. Door de klap schuift de dop verder over het hout. Dat werkt beter dan met een hamer op het blad slaan.
Zit de steel vast, boor dan een nieuw gat door het hout op de plek van het gat in de dop. Zet hem vast met een nagel, schroef of nieuwe klinknagel. Een schroef is later weer los te draaien, een klinknagel zit het stevigst. Bij een spade met lippen gebruik je de bestaande gaten in beide lippen.
Steel vervangen bij een hak, houweel of bijl
Bij gereedschap met een oog gaat het anders. Er zijn twee soorten.
Bij een houweel en veel hakken met rond oog loopt het oog taps toe. De steel heeft aan één kant een verdikking. Je schuift de kop vanaf het dunne einde over de steel tot hij op de verdikking klemt. Bij het werken slaat de kop zichzelf steeds vaster. Een wig is dan niet nodig. Voor zulk gereedschap heb je bijvoorbeeld de Reservesteel voor houweel.
Bij een bijl zit de steel van onderen in het oog en wordt hij bovenin vastgezet met een wig. Zo pak je dat aan:
- Rasp het bovenste deel van de steel passend, tot de kop er met een paar tikken op gaat. Er moet een sleuf in de top zitten voor de wig; zaag die zo nodig zelf, tot ongeveer twee derde van de diepte van het oog.
- Zet de kop erop door de steel met de kop omhoog op een blok te stoten.
- Sla een houten wig in de sleuf. Een druppel houtlijm op de wig helpt.
- Zaag het uitstekende hout af en sla eventueel een stalen ringwig of slagwig dwars over de houten wig.
De Reservesteel voor handbijl en de Reservesteel voor kloofbijl Super zijn bedoeld voor die specifieke Krumpholz-bijlen. Bij een bijl van een ander merk moet je zorgvuldiger passen.
Werkt een steel in water zetten?
Een losse kop in een emmer water zetten is een oud trucje. Het hout zwelt op en de kop zit weer vast. Dat klopt, maar het is tijdelijk. Als het hout weer droogt, krimpt het verder dan eerst, en zit de kop losser dan voorheen.
Voor een spade die een seizoen in de schuur heeft gestaan kan het een noodoplossing zijn. Voor een bijl is het geen goed idee. Een kop die los zit, hoort opnieuw vastgezet te worden met een wig, of de steel moet vervangen worden.
Daarna: de nieuwe steel oliën
Een nieuwe steel is vaak onbehandeld of licht behandeld. Geef hem voor het eerste gebruik een laag lijnolie of een andere houtolie. Smeer dun, laat een kwartier intrekken en veeg de rest af met een doek. Herhaal dat een paar keer met een dag ertussen.
Olie houdt het hout soepel en voorkomt dat het uitdroogt en gaat scheuren. Gebruik geen lak. Lak wordt glad en hard, dan heb je minder grip en zie je scheurtjes pas als ze groot zijn.
Doeken met lijnolie kunnen vanzelf gaan smeulen. Leg ze uitgespreid buiten te drogen of bewaar ze in een dichte pot met water.
Geef de steel daarna een of twee keer per jaar een nieuwe laag, bijvoorbeeld als je je gereedschap aan het eind van het seizoen opbergt. Meer over het onderhoud van stelen en bladen staat op onze pagina over onderhoud.
